Günümüzde bir çok ülke, özellikle de gelişmekte olan ülkeler ödemeler dengesi bakımından önemli sorunlar yaşamaktadır. Bu sorun genellikle ödemeler dengesinin önemli miktarlarda açık vermesi şeklinde ortaya çıkmaktadır. Ödemeler dengesi açıklarının kapatılmasında temel yol ülkenin dışsatımının artırılmasıdır. Dışsatımın artırılması ise uzun bir süreci, önemli miktarda kaynak ve önemli çabaları gerektirmektedir. Bu nedenle ülkeler göreceli olarak kısa sürede az kaynak ve çabayla sonuç alabilecekleri seçenekleri kullanmak istemektedirler.

Bütün dünyada hızla gelişmekte olan turizm sektörü bir çok ülkenin ilgisini çekmektedir. Çünkü, turizm sektörü ülkelerin ivedi olarak gereksinim duydukları dövizi dışsatımın artırılmasına oranla daha kısa sürede, daha az kaynak ve çaba ile yaratma şansına sahip olan bir sektör olarak görülmektedir. Bu nedenle bir çok ülke turizm sektörünü geliştirerek ödemeler dengesi açıklarını kapatmak için ve ekonomik darboğazlara düşmemek için büyük çaba harcamaktadır. Bu ülkelerden birisi de Türkiye’dir.

Bu çalışma öncelikle literatür taranmasına dayanmaktadır. Elde edilen bilgilerle kavramsal bir çatı oluşturularak ikincil verilerle analize zemin hazırlanmıştır. Daha sonra, ikincil veriler kullanılarak 1990 ile 1999 yıllarını içine alan 10 yılı kapsayacak şekilde sayısal analizler ve tablolama yöntemi kullanılarak ele edilen veriler ışığında dış turizm gelirlerinin Türkiye’nin ödemeler dengesi üzerindeki etkileri ve veriler arasındaki ilişkiler analiz edilmiştir.

Çalışma dış turizm gelir ve giderlerinin yalnızca ödemeler dengesi içerindeki cari işlemler dengesine katkısının analizi ile sınırlandırılarak ödemeler dengesinin diğer denge kalemlerine etkisi analiz edilmemiştir. Analiz yapılırken analize temel teşkil edecek olan istastiksel veriler 1989-1999 yıllarını içine alan 10 yıl ile sınırlandırılmıştır.

Olalı ve Timur’un (1988: 90) Turizm Ekonomisi adlı çalışmasında ödemeler dengesi; “belli bir dönemde (genellikle bir yıl) bir ülkenin tüm yabancı ülkelerle olan ekonomik ilişkileri gösteren bir tablo olarak tanımlanmaktadır. Belirli bir sisteme göre tutulan kayıtlarla düzenlenen bu tablo, belli bir dönemde, bir ülkede oturan kişi ve kurumların diğer bir ülkeye yaptıkları her türlü ödemelerle, o ülkeden yapılan ödemeleri, ülkeler arası her türlü ekonomik işlemleri, dışalım ve dışsatım nedeniyle ortaya çıkan her türlü borç ve alacakları gösterir. Diğer bir anlatımla, bir ülkenin ödemeler bilançosu; o ülkenin belirli bir zaman süresi içindeki bütün ekonomik işlemlerine ait bilanço şeklindeki istatistiksel kayıtları ifade eder.” şeklinde tanımlanmaktadır.

“Ödemeler dengesi iki ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm mal ve hizmet hareketlerini ve bu hareketlerin neden olduğu döviz giriş ve çıkışlarını göstermektedir. İkinci bölüm ise, birinci bölümdeki mal ve hizmet hareketlerinin neden olduğu döviz giriş ve çıkışlarında meydana gelen dengesizliklerin açıklanması amacını taşır (Alkin, 1990: 7). Aşağıda tabbo 1 ödemeler dengesine, tablo 2 ise ödemeler dengesi bilançosuna örnek örnek olarak verilmiştir.

Bütün ekonomik işlemler ödemeler bilançosunun ya alacak ya da borç kısmında gösterilmektedir. Ülke sakinlerine yabancılar üzerinde parasal bir alacak hakkı doğuran işlemler ödemeler bilançosunun alacak işlemleridir. Bunun tersine, yabancılara yerli sakinler üzerinde parasal bir alacak hakkı doğuran işlemler ise ödemeler bilançosunun borç kısmına girmekte ve eksi işaretiyle belirtilmektedirler (Çakır, 1999: 83). Ülkenin yaptığı mal ve hizmet dışsatımı, ülkeye yapılan karşılıksız yardımlar, ülkenin diğer ülkelere yönelik tahvil ve hisse senedi ihracı ve ülkeye giren yabancı sermaye ülkenin ödemeler bilançosunun alacak kısmında yer alan ekonomik işlemlere örnek olarak gösterilebilir.

Turizm, özellikle gelişmekte olan ülkeler tarafından şiddetle ihtiyaç duyulan döviz girdisi sağlayan, istihdam olanakları yaratarak işsizliğin azaltılmasına katkıda bulunan bir ekonomik faaliyet olarak kabul edilmektedir. Öyle ki, Türkiye’nin de içinde bulunduğu kimi ülkeler turizmi başlı başına bir ekonomik gelişme aracı olarak kabul etmişler ve yetersiz ekonomik kaynakların önemli bir bölümünü turizmin gelişimine ayırmışlardır. Örneğin, 1991 yılında Türkiye’de yapılan toplam sabit sermaye yatırımlarının % 4 turizm alanındaki sabit sermaye yatırımları oluşturmaktadır (Karabulut ve Düzgünoğlu, 1999: 61). Gelişmekte olan ülkelerde, ekonomik kalkınmanın sağlanabilmesi için temel şart dışsatımın artırılmasıdır (İçöz, 1987: 21). Dolayısıyla gelişmekte olan ülkelerin turizmi ekonomik kalkınma aracı olarak kullanmak isteme nedenlerinden birisi; turizmin görünmeyen dışsatım olarak söz konusu ülkeler için önemli miktarda gelir yaratması olduğu söylenebilir.

1. Bankacılık ve sigortacılık sektöründe olduğu gibi turizm sektöründe de bir yerden başka bir yere gönderilen somut bir ürün söz konusu değildir. Gerçekte turizm, müşterinin ürünün üretildiği yere gelip bizzat ürünü tükettiği birkaç sektörden birisidir.
2. Turizmin görünmeyen ihracat olarak bir başka özelliği, ülkenin sahip olduğu uluslararası ulaştırma işletmelerinin ödediği navlun hariç ülke turistik ürün dışsatımı için herhangi bir navlun ödememektedir.
3. Turizm ürününün bir çok parçadan oluşması nedeniyle turizm, ulusal ekonomi içindeki bir çok sektörü etkilemektedir. Örneğin, turist harcamaları otelleri, alışveriş merkezlerini, restoranları, rekreasyon hizmeti veren işletmeleri, ulaştırma işletmelerini vb. gibi bir çok sektörü doğrudan etkilerken; yerel yönetimlerin gelirleri, altyapı hizmetleri vb. gibi alanları dolaylı olarak etkilemektedir.
4. Turizm hem mevsimsel dalgalanmaların yaşandığı hem de olumlu iç ve dış gelişmelerden yavaş, olumsuz iç ve dış gelişmelerden ise çok çabuk etkilenen bir sektördür. Dolayısıyla turizm istikrarsız bir dışsatımdır.
5. Turizm sayesinde dışsatımı olanaklı olmayan jeo-ekonomik varlıklar, sosyo -kültürel varlık, değer ve olaylar ile spesifik bazı hizmetlerin dışsatımı yapılmakta ve ülkeye döviz girişi sağlanmaktadır (Olalı ve Timur, 1988: 97).
6. Turizm ürününün bir başka özelliği ise ürün pazarlanmasındaki farklılıktır. Diğer dışsatım ürünleri fuarlarda somut bir ürün olarak sergilenebilirken, soyut nitelik taşıyan turizm ürünü sergilenememektedir. Acentalar aracılığı ile satılan turizm ürünü sözlü tanıtım ve poster, slayt, film, broşür vb. gibi görüntülü araçlar yardımıyla satılır (Edgell, 1993: 13).

Dış turizm gelirleri özellikle gelişmekte olan ülke ekonomileri için çok önemlidir. Çünkü, Turizm gelirleri dış ülkelerden alınan ekonomik yardımlara göre çok önemli üstünlüklere sahiptir. Politik ve ekonomik kısıtlamalardan uzaktır ve herhangi bir baskı aracı olarak kullanılamaz. Diğer taraftan turizm, tarımsal ürün ve hammadde dışsatımından da çok daha fazla bir üstünlüğe sahiptir. Her şeyden önce turizm mal ve hizmetlerinin fiyatları, gelişmekte olan ülkelerin geleneksel dış satım ürünlerinin fiyatlarına oranla çok daha fazla kendi denetimi altındadır. Ayrıca, gelişmekte olan ülkenin dışsatımı için bir çeşitlendirme olanağı yaratmakta ve döviz gelirlerindeki büyük dalgalanmaları ortadan kaldırmaktadır. Genellikle turizm, yarattığı her birim döviz için diğer endüstrilere oranla daha az dış girdi, yani döviz çıkışı gerektirir. Dolayısıyla, turizm dövizlerinin daha büyük bir kısmı imalat endüstrilerinin geliştirilmesinde veya dış borçların kapatılmasında kullanılabilir (Barutçugil 1986: 34).

Turist çeken ülke için görünmeyen dışsatım, turist gönderen ülke içinse görünmeyen dışalım olan turizm, hem turist gönderen hem de turist çeken ülkelerin ödemeler dengesi üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Turizm para akımları açısından genellikle turist gönderen bölgede kazanılan ve tüketim dışı kalan yada tasarruf edilen paranın gidilecek yörede harcanması olarak tanımlanır. Uluslararası düzeyde bu durum örneğin, Almanya da kazanılan paranın Türkiye’de harcanması anlamına gelmektedir. (İçöz ve Kozak, 1998: 186).

Japonya gibi ödemeler dengesi fazla veren ülkeler, bu fazlalığın enflasyona neden olmaması ve eritilmesi için vatandaşlarının uluslararası turizme katılmalarını teşvik etmektedirler.

Ödemeler dengesi açık veren ülkeler ise, ödemeler dengesi açıklarını kapatmak istemektedirler. Çünkü, ödemeler dengesindeki bir bozukluk gelir, istihdam ve fiyatlara yansımaktadır. Bu nedenle ödemeler dengesi politikası gerek dış ekonomi politikası ve gerekse genel ekonomi politikası içinde önemli bir yere sahiptir (Karlak, 1999: 425). Dolayısıyla, ödemeler dengesi açık veren ülkeler ödemeler dengesindeki açıkları en aza indirmek için hem ülkelerine gelen turist sayısını artırmak hem de gelen turistlerin daha fazla para harcamalarını sağlamak için turizmi teşvik etmektedirler.

1. Turizm, sürekli büyüyen bir endüstridir.
2. Turizm pazarı, imalat ve diğer temel mal pazarlarının aksine göreceli olarak daha az korunmaktadır. Dahası turizm pazarı tüketicilerin turistik ürünü tüketmek için üretim yerine gitmek zorunda oldukları bir pazardır. Dolayısıyla ithal ikamesi daha etkindir.
3. Turizm, bir çok ülke açısından hem ekonominin çeşitlenmesi hem de geleneksel dışsatıma bağımlılığın azalması anlamına gelmektedir.

Turizm bir anlamda dengeleyici ve eşitlik sağlayıcı bir fonksiyon olarak hem farklı gelişmişlik düzeylerine sahip ülkeler arasındaki, diğer bir deyişle gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki ekonomik dengesizliklerin giderilmesine uluslararası ticaretin dengeleyici bir elamanı olarak yer alır hem de aynı ülkenin farklı gelişmişlik düzeylerine sahip çeşitli coğrafi bölgeleri arasında dengeleyici bir faktör olarak görev yapar.

Turizmle ilgili olarak ülkenin turistik döviz kazançları, turistik döviz kayıplarından daha fazla olduğu sürece turizmin ödemeler dengesine olumlu katkısından söz etmek olasıdır. Giderlerin gelirlerden büyük olması durumunda bu etki olumsuz yani negatif yönde olacak ve eğer ülkenin ödemeler dengesi açık veriyorsa bu açık daha da büyüyecektir (İçöz 1987: 28).

• Turizm sektörünün gerçek değişim oranının dışsatım sektörlerinden yüksek olması veya bir bölgesel ürünün turistlere satılması sonucu sağlanacak dövizin fiilen dışsatımında getireceği dövizden fazla olması,
• Turizm sektöründe elde edilen net döviz gelirlerinin diğer sektörlerde kazanılan ya da ithal ikamesi yaratan sektörlerde sağlanan döviz tasarruflarından fazla olması halinde söz konusu olabilir.

şekilde dile getirmektedir (Birkan 1995:26): “Turizm her ülke için mutlaka çift yönlü trafiği olan bir konudur. Her ülke mutlaka dışarıya turist gönderdiği gibi dışarıdan da turist kabul eder. Bu nedenle turizm gelir-gider dengesi, dış ödemeler dengesinde önemli bir rol oynar. Gelişmekte olan ülkeler için turizm endüstrisini geliştirerek turizm gelirlerini artırmak, diğer konularda ihtiyaç duyulan ithal mallarının dış ödemeler dengesinde yarattığı farkı gidermek bakımından çok önemlidir”.

döviz miktarının azalması anlamına gelmekte ve dolayısıyla ödemeler dengesini olumsuz yönde etkilemektedir. Öte yandan yabancıların turist olarak ülkeye gelmeleri ülkeye döviz kazandırmakta ve ülkenin ödemeler dengesini olumlu etkilemektedir. Turizmin bir ülkenin ödemeler dengesi üzerinde önemli bir etkiye sahip olmasının nedenleri hiç şüphesiz sadece o ülkeye giriş-çıkış yapan turistlerin sayısına ve harcadıkları döviz miktarına bağlı değildir. Çünkü turizm olayı gerçekleşirken, gerek ev sahibi ülkeler turizm sektörünü canlandırmak ve yabancı girişini artırmak amacı ile birtakım turizm amaçlı tanıtma ve reklam, yurt dışında turizm amaçlı birtakım yatırım vb. gibi faaliyetler yapmaktadırlar. Turist gönderen ülkelerde yine ev sahibi ülkeler de çeşitli turistik yatırımlar ve birtakım özel tüketim malları dışsatımı gerçekleştirirler. Bu karşılıklı turizmle bağlantılı ekonomik ilişkiler sonucu turist gönderen ve turist çeken ülkeler arasında ek döviz giriş ve çıkışları olmaktadır (İçöz 1987:30). Dolayısıyla turizmin ödemeler dengesine katkısını bütünüyle ortaya konması yukarıda belirtilen kalemlerin de dikkate alınmasıyla olası olmaktadır. Bu nedenle Airey, (1978: 4-5’den aktaran Mathieson and Wall 1993: 55) turizmin ödemeler dengesi üzerine etkisini birincil, ikincil ve üçüncül etkiler olmak üzere üç grupta incelemektedir:

Birincil etkiler ülkeye turist olarak gelen yabancıların ülke içinde ve ülke vatandaşlarının turist olarak yurt dışına çıkışlarında konaklama, ulaştırma, eğlence, yeme-içme, alışveriş vb. gibi faaliyet ve gereksinimler için birinci elden yapılan harcamalardan oluşmaktadır. Dolayısıyla birincil etkilerin ölçülmesi göreceli olarak daha kolaydır. Turistler yoluyla ülkeye giren ve ülkeden çıkan döviz miktarı arasındaki fark ülke yararına pozitifse, ödemeler dengesini olumlu yönde; fark negatifse ödemeler dengesini olumsuz yönde etkileyecektir.

1. Doğrudan ikincil etkiler: Ülke dışında yapılan pazarlama harcamaları, görünen turistik dışalım, seyahat acentalarının komisyonları, yabancı yatırımcılara ödenen kar payları ve faiz ödemeleri ve havayolu şirketlerinin personeline ödedikleri paraların yurt dışında harcanan kısımları doğrudan ikincil etkilerdir. Havayolu şirketleri, oteller vb. turizm işletmeleri turistlerin gereksinimlerini karşılamak için birçok malın dışalımını yapmak zorunda kalmaktadırlar. Bu sızıntılar diğer bir değişle dışalımlar nedeniyle ülke dışına giden döviz ödemeler dengesini olumsuz yönde etkileyecektir.
2. Dolaylı ikincil etkiler: Turistlerin ilk elden yaptıkları harcamaların ikinci kez el değiştirmesi dolaylı ikincil etki olarak adlandırılır. İlk aşamadaki turistik hizmetlerden elde edilen gelirler, diğer mal ve hizmet arzında bulunan işletmelere akacaktır. İşletmeler elde ettikleri gelirin bir kısmını üretimde kullanacaklardır. Bu işletmelerin üretimi ise, eğer dışalım mallarına bağlı ise tekrar ev sahibi ülkeden dışalım mallarına bağlı olarak döviz çıkışına neden olacaktır. Dolayısıyla, turistlere mal satan bu işletmelerin yaptığı dışalım ödemeler dengesini etkileyecektir.
3. Uyarılmış ikincil etkiler: Turistik harcamalar ekonomi içerisinde dolaşırken, bunlar turistik mal ve hizmet üreticilerine ve onların personeline ücret, maaş ve kira geliri olarak yapılan ödemeleri artıracaktır. Bu işletmelerdeki yabancı kaynaklı işgücünün oranı yurtdışına çıkacak ödemelerin oranını da belirleyecektir.

Turizmin ödemeler dengesi üzerindeki ikincil ve üçüncül etkilerinin ayrıntılı olarak saptanabilmesi çok zordur. Bu nedenle turizmin etkileri araştırılırken daha çok birincil etkiler üzerinde durulur. İkincil etkiler ise daha çok turizmin gelir, istihdam, katma değer, devlet gelirleri ve harcamaları gibi etkilerinin hesaplanması ile bulunmaya çalışılır. Dolayısıyla ödemeler dengesinde turizm kalemleri çok ayrıntılı değildir.

Ödemeler dengesi belli bir dönemde bir ülkenin diğer ülkelerle olan tüm ekonomik işlemlerini ana başlıklar altında toplam olarak ortaya koyduğundan, ekonomik ilişki kapsamına giren mal ve hizmetlerin çeşitleri bakımından ayrıntılı bir incelemeye gereksinim duyulduğunda ayrı ayrı bilançolar düzenlenmesi gerekir. Bu amaçla, ülkeler arasındaki mal hareketleri için “dış ticaret bilançosu”, hizmet hareketleri için “hizmetler bilançosu”, ve sermaye hareketleri için de “sermaye bilançosu düzenlenir. Aynı şekilde bir ülkenin diğer ülkelerle olan turistik ilişkilerinden doğan döviz hareketleri için de dış turizm bilançosu düzenlenir (Olalı ve Timur, 1988: 92).

Görünmeyen kalemler altında yer alan dış turizm hesabına ait bütün gelir ve giderler dış turizm bilançosunda gösterilmektedir. Dış turizm bilançosu bir ülkenin belirli bir süre içerisinde (bu süre genellikle bir yıldır) diğer ülkelerle olan turistik ilişkileri sonucunda oluşan turistik gelir ve giderlerini gösteren bir tablodur. Turizm bilançosunun içeriği konusunda kesin bir model yoktur. Ülkeler genellikle değişik turizm bilançosu modelleri düzenlemerine karşın, turizm bilançosunun içeriği konusunda iki temel model kullanılmaktadır(Tarhan, 1996; 21):

Dar anlamda turizm bilançosu, turistlerin doğrudan yaptıkları harcamalar sonucu oluşan turizm gelir ve giderlerinden oluşmaktadır.

Geniş anlamda turizm bilançosu ise, sadece turistlerin yaptıkları harcamalardan doğan gelir ve giderleri değil aynı zamanda diğer kişi ve kuruluşların turizm ile ilgili yaptıkları tüm işlemlerden doğan gelir ve giderlerden oluşmaktadır. Örneğin; bir seyahat acentasının yaptığı işlem, yabancı bir turizm yatırımcısının yaptığı kar transferi ve herhangi bir turizm işletmesinde çalışan yabancı bir işgörenin aldığı maaştan ya da ücretten tasarruf ettiği kısmı kendi ülkesine transfer etmesi gibi işlemler.

1. Denk Dış Turizm Bilançosu: Bir yıl içerisinde uluslar arası turistik

hareketler sonucunda ülkeye giren döviz ile ülkeden çıkan döviz miktarının eşit olması durumunda denk dış turizm bilançosu oluşmaktadır. Denk dış turizm bilançosunun ülkenin ödemeler dengesine olumlu yada olumsuz herhangi bir katkısı olmamaktadır.

2. Aktif Dış Turizm Bilançosu: Bir yıl içerisinde uluslar arası turistik

hareketler sonucunda ülkeye giren döviz miktarının ülkeden çıkan döviz miktarından fazla olması durumunda dış turizm bilançosunda ülke lehine bir fazlalık oluşmaktadır. Bu durum Japonya gibi istisnalar hariç tüm ülkeler tarafından arzulan bir durumdur. Çünkü, dış turizm bilançosundaki fazlalık ödemeler dengesi açıklarının kapatılmasında kullanılmaktadır.

3. Pasif Dış Turizm Bilançosu: Bir yıl içerisinde uluslararası turistik

hareketler sonucunda ülkeye giren döviz miktarının ülkeden çıkan döviz miktarından az olması durumunda dış turizm bilançosunda ülke aleyhine bir açık oluşmaktadır. Bu durum yukarıda da belirtildiği gibi Japonya gibi istisnalar hariç tüm ülkeler tarafından istenmeyen bir durumdur. Çünkü dış turizm bilançosunun açık vermesi ülkenin ödemeler dengesi açıklarını artıcı bir rol oynar.

Bir çok ülke gibi Türkiye de dış turizm bilançosunun ülke lehine fazla vermesini sağlamak için bir taraftan reklam-tanıtım ve turizm yatırımlarının teşvik edilmesi gibi çeşitli araçları kullanarak dış turizm gelirlerini artırmaya çalışırken; diğer taraftan, pasaport harçlarının artırılması ve dış seyahat vergilerinin artırılması gibi çeşitli ekonomik araçları kullanarak yurt dışına çıkacak vatandaşların sayısını azaltarak; dış turizm giderlerini azaltmaya çalışmaktadır. Türkiye özellikle 1980’li yıllardan itibaren turizmi ekonomik gelişme için itici bir güç ve ekonomi politikasının önemli ayaklarından birisi olarak kabul etmiş ve bu amaçla Turizm Teşvik Kanunu çıkararak yetersiz ekonomik kaynakların önemli bir bölümünü turizmin gelişimine ayırmıştır.

Bu çabalar sonucunda hızlı bir gelişme göstererek Türkiye’nin en genç ve en dinamik sektörlerinden birisi haline gelen Türk turizm sektörü günümüzde ilişki içerisinde olduğu diğer sektörler de dikkate alındığında; Türkiye’nin lokomotif sektörlerinden birisidir denebilir.

Kaynak: DİE (2).

Tablo 4’te de görüldüğü gibi 1990-1999 yılları arasında Türkiye’nin turizm gelirlerinde zaman zaman gerilemeler yaşanmasına karşın sürekli bir artış eğilimi söz konusudur. Öyle ki, 1990 yılından 1998 yılına kadar geçen sekiz yıl içerisinde net turizm gelirlerindeki artış oranı % 272,23’tür. Gelirlerde görülen gerilemelerde 1991 körfez krizi ve 1999 yılında terör örgütü liderinin yakalanması sonucu turizmin içine düştüğü krizin katkısı olduğu söylenebilir. Aynı yıllar arasında yurt dışına çıkan ülke vatandaşlarının yaptıkları toplam harcamalarda da benzer bir durum söz konusudur. Dış turizm giderlerinde bir önceki yıla göre 1994 ve 1999 yıllarında gerileme görülmektedir. Dış turizm giderlerinin düşmesi ilk bakışta Türkiye açısından her ne kadar olumlu bir gelişme gibi görünse de bu düşüşlerin nedenine bakıldığında, gerçekte olumsuz ekonomik gelişme sonucu oluşan bir durum olduğu ortadadır. Bu gerilemelerin en önemli nedeninin söz konusu yıllarda Türkiye’nin yaşadığı ekonomik krizler olduğu söylenebilir. Tablo 5’te verilen ulusal gelir rakamlarına bakıldığında 1994 ve 1999 yıllarında önemli oranda düşüşler yaşandığı, diğer bir anlatımla bu yıllarda Türk ekonomisinin büyüme yerine küçüldüğü açık olarak görülmektedir. Dolayısıyla ulusal gelir ile dış turizm giderleri arasında doğrusal bir ilişki olduğu ileri sürülebilir. Diğer bir deyişle, Ulusal gelir artışı dış turizm giderlerinde bir artışa neden olurken, ulusal gelirin düşmesi dış turizm giderlerinin de düşmesine neden olmaktadır.

Kaynak: DİE (2), TCMB (3) ve TC. Başbakanlık Hazine müsteşarlığı (1)

Ödemeler dengesinin açık vermesi özellikle gelişmekte olan ülkelerin dış ödeme güçlükleriyle karşı karşıya kalmasına neden olmakta ve bu dış ödeme güçlükleri, ülke ekonomilerini darboğazlara sürüklemektedir. Türkiye de bu güçlükleri ve darboğazları zaman zaman yaşayan ülkelerden birisidir. Bu tür ekonomik sıkıntıları aşmak ve bir daha aynı sıkıntıları yaşamamak her ülke ekonomi politikasının temel önceliklerinden birisidir. Bu amaçla ülkeler dışsatımın artırılmasını öncelikli hedef olarak belirlemektedirler. Çünkü, daha önce de beirtildiği gibi, dışsatım her ülke ekonomisinin büyümesi için temel itici güçlerden birisidir. Bu bağlamda, Türkiye de özellikle 1983 yılından itibaren serbest piyasa ekonomisinin dış ticaret alanında gerektirdiği tedbirleri alarak dış ticaretini artırmayı hedeflemiştir. Bir taraftan bir çok mal ve hizmetin dışalımı serbest bırakılırken diğer taraftan ihracatı artırmak için çeşitli teşvik politikalarını yürürlüğe koymuştur. Dış turizm gelirlerinin görünmeyen dışsatım geliri olması ve ülkenin önemli oranda döviz kazandırıcı bir turizm potensiyeline sahip olması nedeniyle turizm de teşvik edilen sektörler arasında yer almıştır. Yürürlüğe konan dışsatımı teşvik politikaları sonucu, hem dışsatım hem de turizm gelirlerinde önemli miktarlarda gelişme yaşanmıştır. Tablo 5’te de görüldüğü gibi 1998 yılında, 26.973 milyon dolarla dışsatım gelirleri, 7.177 milyon dolarla da turizm gelirleri en yüksek rakamlara ulaşmıştır. 1990 yılından 1998 yılına artış oranına bakıldığında; turizm gelirleri % 222,54 artarken, dışsatım gelirlerindeki artışın % 208,14’te kaldığı görülmektedir.

Turizm gelirlerinin Türkiye’nin dışsatım gelirleri içindeki payı ise Türkiye ekonomisi içinde turizm gelirlerinin yerini gösteren bir başka göstergedir. Turizm gelirlerinin dışsatım gelirleri içindeki payı Türkiye’nin dışsatımı içinde turizm gelirlerinin önemini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla turizm gelirlerinin Türkiye’nin dışsatım gelirleri ve ulusal gelir içindeki paylarının artması turizm sektörünün Türkiye ekonomisi içindeki önemini de artırmaktadır. Öyle ki Türkiye’nin yavaş da olsa bir turizm ülkesi olma yolunda olduğu söylenebilir. Çünkü Yarcan’a göre; “turizm gelirlerinin gayrisafi milli hasıla içindeki payının % 5 ve daha fazla olması ülkenin turizm ülkesi olduğunun ve ekonomisinin kısmen turizme bağlı olduğunun göstergesidir” (Yarcan, 1994: 8).

Tablo 5’te verilen ulusal gelir, dışsatım geliri, turizm gelirlerinin ulusal gelire ve dışsatım gelirlerine oranına ait verilere bakıldığında 1991 ve 1999 yıllarında yaşanan krizler hariç turizm gelirlerinin ulusal gelirlere ve dışsatım gelirlerine oranlarında istikrarlı bir ilişki gösterdiğini söylemek olasıdır.

Dış turizm giderleri ülke vatandaşlarının turist olarak yaptıkları yurt dışı seyahatlerinde yaptıkları toplam harcamaları ifade eder. Ülke vatandaşlarının yurt dışına çıkışlarında ülkeden döviz çıkışı olduğundan, turizm giderleri görünmeyen bir dışsatım olarak kabul edilir. Dış turizm giderlerinin görünmeyen bir dışsatım olması nedeniyle ödemeler dengesini olumsuz olarak etkilemektedir.

Tablo 6’da g örüldüğü gibi Türkiye’nin dış turizm giderleri 1990 yılında 520 milyon dolarken 1998 yılında 1.754 milyon dolarla en yüksek değerine ulaşmıştır. Türkiye’nin dışalım giderleri ise 1990 yılında 22.302 milyon dolar iken 1997 yılında en yüksek değerine ulaşarak 48.558 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Dokuz yıllık süre içerisinde dış turizm giderlerinde % 337’lik bir artış gerçekleşirken sekiz yıllık süre içerisinde dışalım giderlerindeki artış oranı % 217’de kalmıştır. Dış turizm gelirlerinin dışalım giderlerine oranına bakıldığında 1990 yılında % 2,33 olan oranın 1998 yılında % 3,81’e yükseldiği görülmektedir.

Daha önce de belirtildiği gibi Türkiye’nin dış turizm giderlerinde 1994 ve 1999 yıllarında meydana gelen düşüşler Türkiye’nin 1994 ve 1999 yıllarında içine düştüğü ekonomik kriz dönemleri ile örtüşmektedir. Bu örtüşme, ulusal gelir ile dış turizm giderleri arasında doğrusal bir ilişki olduğu savını güçlendirmektedir.

Kaynak: Tablo T.C. Merkez Bankası ve Başbakanlık Hazine Müsteşarlığı verilerinden yararlanılarak düzenlenmiştir.

Türkiye’nin dış ticaret dengesi büyük miktarlarda açık vermektedir. Bu açığın en önemli nedeni dış ülkelerden yapılan mal dışalım rakamlarının dış ülkelere yapılan mal dışsatımları rakamlarından oldukça büyük olmasıdır. Tablo 7’de de görüldüğü gibi, net turizm gelirlerinin dış ticaret dengesi açıklarını kapatma oranları oldukça yüksektir. Net turizm gelirlerinin dış ticaret dengesi açıklarına oranı 1993 yılında % 21,36 ile en düşük düzeyde gerçekleşirken 1994 yılında % 81,94 olarak en yüksek seviyede gerçekleştiği görülmektedir. Söz konusu oran 1990-1999 yıl1arı arasında ortalama % 37 seviyelerindedir. 1994 yılında ekonomik kriz sonucu ulusal gelirin düşmesi hem dışalım hem de dış turizm giderlerinin bir önceki yıla oranla düşmesine neden olarak net dış turizm gelirlerinin dış ticaret dengesine oranını aşırı derecede yükselttiği ileri sürülebilir.

Cari işlemler dengesi içerinde yer alan turizm gelir ve giderlerinin sürekli Türkiye lehine önemli miktarlarda fazla vermesi, cari işlemler dengesi açıklarının önemli oranda azalmasına neden olmaktadır. Tablo 7’deki net turizm gelirleri dikkate alınmadığı takdirde oluşacak cari işlemler dengesi rakamlarına bakıldığında net turizm gelirlerinin cari işlemler dengesine etkisi çarpıcı bir şekilde görülmektedir.

Bir ülkenin diğer ülkelerle yaptığı tüm ekonomik işlemleri gösteren dış ödemeler bilançosunun dengede olması tüm ülkeler için oldukça önemlidir. Çünkü, ödemeler dengesindeki bir bozukluk gelir, istihdam ve fiyatlara yansımaktadır. Bu nedenle özellikle ödemeler dengesi açık veren ülkeler, açıkları kapatmakta görünmeyen bir dışsatım olarak diğer dışsatım sektörlerine göre bazı avantajlara sahip olan dış turizmi kullanmak istemektedirler. Hem ödemeler dengesini açıklarını kapatmak hem de ülke ekonomisini canlandırmak için bir çok ülke, bir taraftan dış turizm gelirlerini artırmak amacıyla çeşitli turizm teşvik politikaları uygularken; diğer taraftan dış turizm giderlerini azaltmak amacıyla çeşitli kısıtlayıcı politikar uygulamaktadır.

Ödemeler dengesi önemli miktarlarda açık veren Türkiye, 1983 yılından bu yana dış turizmi teşvik ederek açıkları kapatmayı ekonomi politikasının önemli bir ayağı olarak uygulamaktadır. Turizm sektörünün teşvik edilmesi, Türkiye’nin net turizm gelirlerinin artmasına yol açmıştır. Çalışma kapsamında incelenmekte olan 1990-1999 yılalrı arasındaki gelişmeye bakıldığında; 1990 yılında 1.992 milyon dolar olan net turizm gelirlerinin, 1998 yılında 5.423 milyon dolara ulaşarak % 273,23 oranında artış gösterdiği görülmektedir. Bu artış oranı ödemeler dengesinde en önemli kalemlerden birisi olan dışsatımdaki % 208,14’lük artıştan daha büyük olarak gerçekleşmiştir. 1990-1999 yılları arasıda net turizm gelirlerinin dış ticaraet dengesine oranı ortalama % 37 olark gerçekleşmiştir. Diğer bir anlatımla, toplam mal dışsatımı ile dışalımı arasında Türkiye alehine olşan açığın % 37’si turizm gelirleri ile kapatılmıştır. Bu durum Türkiye’nin uyguladığı turizm teşvik politikalarının en azından ödemeler dengesi açısından önemli bir başarı sağladığı şeklinde değerlendirilebilir.

Alkin, E., (1990). Uluslararası Ekonomik İlişkiler. İstanbul, Filiz Kitabevi.

Bautçugil, S. İ., (1986). Turizm Ekonomisi ve Turizmin Türk Ekonomisindeki Yeri, İstanbul, Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş.

Çakır, P., (1999). Türkiye’nin Turizm Gelirlerinin Ödemeler Dengesine katkısının Analizi, Eskişehir, T.C. Anadolu Üniversitesi Yayınları.

İçöz, O. ve Kozak, M. (1998). Turizm Ekonomisi, Ankara, Turhan Kitabevi.

İçöz, Orhan. (1987). Turizmin Bölgesel ekonomik Etkileri ve Kuşadası Örneği, yayınlanmamış Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,. İzmir.

Karabulut, E. ve Düzgünoğlu, E., (1999). Development of Turkısh Tourism, İstanbul, TURSAB.

Karlak, R. S. (1999).Türkiye Ekonomisi, İstanbul, Beta Basım Dağıtım A.Ş.

Kozak, N., Akoğlan, M., ve Kozak, M.,. (1997). Genel Turizm: İlkeler-Kavramlar, Ankara, Turhan Kitabevi.

Mathieson, A. & Wall, G. (1993). Tourism: Economic, Physical and Social İmpacts, Essex, Longman Scientific & Technical

Olalı, H. ve Timur, A. (1986). Turizmin Türk Ekonomisindeki Yeri, İzmir, Ofis Matbaacılık San. Ltd. şti.

Olalı, H. Ve Timur, A. (1988). Turizm Ekonomisi, İzmir, Ofis Ticaret Matbaacılık San. Ltd. Şti

Ödemeler Dengesi, (2001). http://tcmbf40.tcmb.gov.tr/cgi-bin/famecgi