Bu çalışmada; insan yaşantısını hemen her boyutuyla etkileyen, insanlar arasındaki ilişkileri düzenleyen, zaman zaman yaptırımlar uygulayan Hukuki, Dini ve Ahlaki kuralların Turizm Planlaması üzerindeki etkileri incelenecektir. Söz konusu kurallar, çevresel faktörler içerisinde değerlendirilmektedir. Diğer çevresel faktörler ise politik gelişmeler, sosyo-kültürel koşullar, ekonomik koşullar ve ekolojik şartlardır.

Planlamada dikkat edilmesi gereken hususlardan birisi de, planlama yapıldığı dönemdeki iç ve dış çevre değişkenlerinin zaman içerisinde değişip değişmediklerinin sürekli denetlenmesidir. Hukuki, dini ve ahlaki kurallar önemli dış çevre değişkenlerindendir. Ve bunlar içerisinde özellikle dini ve ahlaki kuralların değişebileceğinden söz etmek pek doğru olmaz. Bununla beraber, hukuksal nitelikteki kuralların kısa süreler içerisinde değişmeleri ( temel nitelikte olanların bir kenara bırakılması şartıyla ) olasıdır. Planlama çalışmalarında, bu durumun göz önünde bulundurulması faydalı sonuçlar verebilir.

Amaçların ve bu amaçların elde edilmesi için gerekli faaliyetlerin belirlenmesi sürecine planlama denmektedir ( Can v.d., 1991 : 117 ).

Daha geniş olarak planlama, tüketici zevkleri, talep, maliyetler, yeni ürünler, rakipler, pazarlar, hükümet düzenlemeleri gibi konulardaki değişimleri dikkate almaya daha doğrusu tahmin etmeye çalışan bir yönetim fonksiyonudur ( Üner ve Tatar, 1992 : 58 ).

Planlama bir çeşit tahminlemedir. Tahminleme ise, gelecekte olacağı varsayılan birtakım olaylar ya da durumları önceden belirlemektir. Planlamanın yokluğu ya da geleceği göz önüne almayan kısa vadeli planlamalar birtakım ciddi sorunlara ve yetersizliklere yol açarlar. Planlama çok boyutlu bir faaliyettir ve entegre bir çalışmayı gerektirir. Ayrıca planlama sosyal, ekonomik, politik, antropolojik ve teknolojik faktörleri de göz önüne alır. Bu nedenle planlama politik bir faaliyet olarak değerlendirilir. Çünkü planın uygulanması devletin desteğini, profesyonellerin, bürokrasinin, topluluğun ve politikaların değer sistemleri arasında karşılıklı etkileşimi gerektirir. Bunun sonucu olarak “ entegre gelişme için planlama” anlayışı bulunduğumuz yüzyılda önemli bir kavram olarak benimsenmiştir ( İçöz, 1993:89).

2. Planlamaya Farklı Bakışlar

Kasaba gibi küçük yerleşim birimlerinin planlanması İngiltere’de 200 yıldır gerçekleştirilmektedir. İngiltere söz konusu olduğu zaman, planlamanın endüstrileşmeden kaynaklanan fiziksel ve sosyal rahatsızlıklar nedeni ile cazip hale geldiğini ve bunun neticesinde uygulamaya konulduğunu söylemek mümkündür ( Gunn, 1994: 18 - 19 ).

3. Planlama Kapsamında Turizmin Etkileri ve Kamu Müdahaleleri Amaçlara hizmet edebilecek etkin ve verimli bir planlama yapabilmek için planlamanın özelliklerinin iyi bilinip değerlendirilmesi gerekir. Böylece planlama daha fazla gerçeğe yaklaşır ve hata payı azalabilir. Dolayısıyla uygulama sonuçlarının performansı da artmış olur ( Akmel,1992: 12).

Turizm planları, fiziksel gelişme ve pazarlama üzerinde yoğunlaşma eğilimindedir. Bununla beraber gelişmekte olan ülkelerin resmi turizm organizasyonları, sosyal, kültürel ve çevresel koşullarla ilgili olarak daha fazla sorumluluk almak zorundadırlar. Buna ek olarak turizm planlarından başarılı sonuçlar elde etmek için turizmin etkileri üzerinde durmak gerekmektedir.

Turizmin etkileri ile ilgili olarak daha önceki dönemlerde yapılan çalışmalarda, daha çok ekonomik etkiler üzerinde durulduğu önde gelen araştırmacılar tarafından vurgulanmıştır. Daha sonraları, araştırmacılar, turizmin diğer etkileri üzerinde de odaklanmaya başlamışlardır. J.Ap’e göre turizmin etkileri hakkındaki bilgiler, turizm planlaması sırasında göz önünde bulundurulan, ihtiyaç duyulan ve önemli olarak nitelendirilen, bütünü oluşturan parçalardan birisidir ( Short, 1994: 444 ).

Bir yönetim aracı olarak turizm planlamasının kullanılması, ikinci dünya savaşı sonrasında seyahat endüstrisinde görülen hızlı büyümenin sonucunda ortaya çıkmıştır ve nispeten yeni bir gelişmedir. Çok sayıda turizm planlaması dar bir bakış açısı ile, turizm destinasyonunun fiziksel gelişimi ve pazarlaması üzerinde yoğunlaşma eğilimindedir. Turizm planlamasındaki bu eğilim, belkide, zihinlerin ekonomik getirilerin maksimizasyonu yönünde yoğunlaşmasının bir sonucudur. Tarihi değerlerin ve kültürel zenginliklerin korunması gibi ekonomik olmayan hedeflerin ikinci planda tutulması problemin esasını teşkil etmektedir (Choy, 1991: 245 ).

Turizm gelişimi içerisinde, hükümet müdahalelerinin rolüne ilişkin bir ortak anlayış söz konusu iken, iki örnek bu noktadaki aşırılıkları yansıtmaktadır. Çok sayıdaki NTA ( Ulusal Turizm Örgütleri ) kaynakları, kısmen merkezi hükümet, kısmen bölgesel ya da yerel otoriteler ve kısmen de özel sektör kuruluşları tarafından temin edilmektedir. Bununla beraber, 1991 yılından beri İspanya’da Sanayi ve Ticaret departmanı ile bağlantılı faaliyet gösteren Ulusal Turizm Geliştirme Enstitüsü, kendi ticari faaliyetlerinden elde ettiği bazı gelirleri dışında, temel gelirlerini kamu kaynaklarından sağlamaktadır.

İsveç’te ise, yukarıdaki duruma zıt bir şekilde, turizme de diğer sektörler gibi davranıldığı ve her bir teşebbüsün, sektörün kaderinden tam olarak sorumlu olmasının temel prensip olarak kabul edildiği yeni bir politika, 1991 yılının sonundan beri uygulanmaktadır. Hükümetin rolü, sektörün gelişmesi için, uygun koşulların oluşturulması ile sınırlıdır. İsveç hükümeti, kamunun desteğinin şart olduğunun söylenebileceği durumlarda sorumluluk almaktadır. Turizm ve diğer sektörlere fayda sağlayacağı düşünülen yurt dışı faaliyetlerinde söz konusu sorumluluk ortaya çıkmaktadır. Bu yapı, satış geliştirme faaliyetlerinin planlanması ve pazar performanslarının değerlendirilmesinden sorumlu iken, hükümetin çabaları özel sektörün çabaları ile bütünleştirilmektedir. Ülkenin turizm sektörü, İsveç Seyahat ve Turizm Konseyi olarak adlandırılan bir örgütlenme tarafından şekillendirilmektedir (OECD,1993: 15 ).

• USTTA ( Birleşik Devletler Seyahat ve Turizm Örgütü ) nün anahtar fonksiyonlarından birisi, elli eyaletteki yerel otorite ve özel sektör kuruluşlarını, sürdürülebilir turizm ürünlerinin nasıl geliştirileceği ve bu ürünlerin yurt dışındaki tanıtımlarının nasıl yapılacağı konularında eğitmektir.
• ANTO ( Avustralya Ulusal Turizm Ofisi ) ise rolünün sektörün desteklenmesi olduğuna inanmaktadır.
• Maison de la France, Fransa Turizm Bakanlığı’nın satış geliştirme gücüdür ve aynı zamanda yerel örgütlenmeler, resmi kuruluşlar ve sektör kuruluşları arasında ekonomik faydaların artırılmasına yönelik işbirliğinin gerçekleştirilmesine yönelik bir fonksiyonu vardır. Uluslararası turizmin geliştirilmesi ve pazarlama faaliyetlerinin yanı sıra, seyahat eden yerel halka hizmet bilgilerinin sağlanması görevini de yerine getirmektedir.
• İngiltere’de BTA ( İngiliz Turizm Otoritesi ) ülkenin 12 bölgesel turizm örgütü ile beraber, İngiltere’nin yurt dışında, denizaşırı bir turistik destinasyon olarak tanıtılmasına çalışmaktadır. Bununla beraber,özel sektörün satış geliştirme kampanyalarına ve diğer faaliyetlerine fon sağlayarak yardımcı olmaktadır. İngiliz hükümeti BAT’ya maddi destek sağlamaktadır.

Son yirmi beş yıldır, Dünyada turizm destinasyonları için çok sayıda turizm planı gerçekleştirilmiştir. 1979 yılında Dünya Turizm Örgütü tarafından gerçekleştirilen bir araştırmada 1619 adet turizm planı tanımlanmıştır. Bunlara ilave olarak, seksenli yıllarda başka planlarda gerçekleştirilmiştir. Turizm planlama faaliyetleri artmaktadır çünkü, planlamaya turizm gelişiminden elde edilen faydaları arttırdığı yönünde bir mana yüklenmiştir. Bugüne kadar gerçekleştirilen bütün çalışmalarda turizm planlamasından beklenen faydalar vurgulanmıştır. Planlamayı ilgilendiren konularla ilgili olarak daha fazla bilgiye sahip olunması, planın olumlu etkilerini maksimum düzeye çıkarırken, olumsuz etkilerini minimum düzeye indirmektedir ( Choy, 1991: 313 ).

- Gelişme

- Ülke çapındaki olaylar ve faaliyetler

Bu hususlara ilave olarak aşağıdaki unsurları da turizm planlamasının hedefleri arasında belirtmek mümkündür ( Gunn, 1994: 11-18 ).

- Ekonomiyi Geliştirmek ve İş Başarısı Elde etmek : Çok sayıda bölge ve ülke turizmin gelişmesinden, ekonomik büyümeyi gerçekleştirme yönünde fayda sağlamayı ümit etmektedir. Bu ekonomik gelişmeyi sağlayabilmek amacıyla da sahip oldukları olanakları değerlendirmeye yönelik yatırımlar yapmakta ve yine bu olanakları tanıtmak amacı ile reklam faaliyetleri gerçekleştirmektedirler. İki çaba da önemlidir, burada temel soru, neyin geliştirilmesinin gerekli olduğu ve bunun nasıl başarılacağıdır. Planlama amaçlarına ulaşmak için, turizmdeki gelişmenin başarısını etkileyecek; pazarlarla coğrafi ilişki, çekicilikler ve fırsatlar, büyüme kaynakları gibi faktörlere ulaşılmalıdır.

Turizmin gelişmesinin sağlayacağı ekonomik faydaları temel ve ikincil faydalar olarak belirtmek mümkündür.

1. Çalışanların ve girişimcilerin gelirlerinde artış
2. Şirket kazançları, kar hisseleri, ortaklık karı ve kira gelirlerinde artış

c- İstihdam

Planlama sadece daha önceden belirlenen problemlerin çözümüne yönelik bir fonksiyona sahip değildir, bunun yanı sıra planlama sorunların tespit edilmesi, düzenleme çalışmalarının yapılması, geliştirme ve yönetim fonksiyonlarını da üstlenmelidir. Planlama dahilinde, işbirliği ( beraber çalışma ) ve koordinasyon teşvik edilmelidir, tahrip edici olunmamalıdır; gelişme içerisindeki bireysel yaratıcılık ve yenilik yeni ihtiyaçları karşılamalıdır. Planlama aynı zamanda, sosyal sorumlulukları da kendi kendisine yerine getirmelidir.

Hem turizm ekonomisinin gelişimi hem de ziyaretçi memnuniyeti, turistik kaynakların tahrip edilmesine son verilmesine bağlıdır. Turizm işletmeleri, hükümet kuruluşları ve kar amacı gütmeyen kuruluşlar tutumlarını ve politikalarını, çevrenin daha fazla korunması yönünde değiştirmelidirler. Aksi taktirde yeterli düzeyde talep gerçekleşmez ve bunun sonucunda yatırımlar boşa gerçekleştirilmiş olur.

-Toplum ve Bölge Entegrasyonu : Çok sayıda topluluk ve bölgeler, turizme katmanları ayırdedici bir bakış açısı ile yaklaşmaktadır. Bu bakış açısı ile yaklaşıldığında, turizm gelişimi neticesinde bazı durumlarda hayal kırıklığı ile karşılaşmak mümkündür. Turizm her zaman toplumların ekonomik ve sosyal hayatını bütünleştirici yönde etki göstermeyebilir. Ross tarafından, Coins- Avustralya’da gerçekleştirilen bir çalışmada, turizmin gelişmesinin yerel halk üzerinde hem olumlu hem de olumsuz etkilerinin olduğu sonucu ortaya çıkmıştır. Arazi fiyatlarındaki artışlar, kiraların aşırı yükselmesi, suç işleme oranlarındaki artış olumsuz etkiler, istihdam oranlarının artması, boş zamanları değerlendirme olanaklarındaki artış, parklar, alışveriş merkezlerinde gerek nitelik ve gerekse nicelik açısından ilerlemeler , oteller ve yiyecek içecek işletmelerinin sayısındaki artışlar olumlu etkiler olarak vurgulanmıştır.

Turizmin meydana getirdiği ekonomik gelişme, toplumlar üzerinde, diğer hiçbir sektörün meydana getirmediği kadar geniş çaplı etkilerde bulunmaktadır. Turizm gelişme gösterdiği bölgedeki iş, faaliyet, organizasyon ve halk bölümlerini etki alanı içerisine almaktadır. Turizm parklar, müzeler ve kültürel faaliyetler gibi hayatı güzelleştiren, hoş vakit geçirilmesini sağlayan unsurlar arasında rekabet oluşturur. Turizm, yeni su kaynaklarının bulunması, atıkların depolanması ve değerlendirilmesi, polis ve itfaiye hizmetleri, ışıklandırma ve bakım hizmetleri gibi altyapı yatırımlarının iyileştirilmesi yönünde ekstra fırsatlar sunar.

Turizmin gelişmesi ile ilgili olarak, toplumda kabul edilmiş iki tip düşünce vardır. Birinci düşünceden hareketle turizme yerel ekonomiyi güçlendirdiği için olumlu bir biçimde yaklaşılmakta, diğer görüşten hareket edildiğinde ise turizme gizli bir tehlike gözü ile bakılmaktadır. Turizmin etkilerine dair geniş çaplı bir araştırma Jafari tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu araştırmanın temel amacı turizmin hem olumlu hem olumsuz sosyo-kültürel etkilerini ortaya koymaktır. Araştırma Bulgaristan, Macaristan, Polonya, İspanya, İngiltere, Amerika ve Yugoslavya’da gerçekleştirilmiştir. Araştırma iki örneklem kitlesinde yürütülmüştür; Ev sahibi ülke yerel halkları ve turistler. Yedi ülkede de araştırmaya katılanların büyük çoğunluğu turizme destek vermişlerdir. Yerel halkdan araştırmaya katılanların önemli bir bölümü turizm nedeni ile sosyal ilişkilerde değişiklikler ve doğruluk, dürüstlük, arkadaşlık, içtenlik, samimiyet ve güven gibi değerlerde azalma olduğunu ifade etmişlerdir ( Short, 1994: 445 ).

Benzer bir araştırma McCarthy ve Collyer tarafından Norfolk adasındaki yerel halkın, genel olarak turizm ve gelişme konularına bakış açılarını öğrenmeye yönelik olarak gerçekleştirilmiştir. Araştırmaya katılanların %94’üne göre turizm adanın gelişmesi için hayati derecede öneme sahiptir. İklimi, doğal güzellikleri, bitki örtüsü, tarihi zenginlikleri ve huzurlu ortamı ile ada yeterli turizm çekiciliklerine sahiptir. Yerel halkın önemli bir bölümü yerel idarenin bu zenginlikleri korumaya ve fakat aynı zamanda turizmin geliştirilmesine yönelik çabalarını desteklemektedir. Bu çabaların başarıya ulaşmasında olumlu yönde en fazla etkide bulunabilecek faktörlerden birisi de turizm planlaması olarak ifade edilmiştir ( Short, 1994 : 445 ).

Turizm planlamasının, toplumun tamamını ilgilendiren planlama faaliyetleri ile entegrasyonu ve / veya uyumlu hale getirilmesi yavaş olmaktadır. Genel planlama faaliyetlerini gerçekleştiren birimler için planlamanın doğrudan hedefi ziyaretçiler değil, yerel vatandaşlardır. Turizm planlamacıları, turizm planlamasına daha büyük topluluk katılımını sorgulamaktadırlar. Bunun iki nedeni vardır, birincisi turizmin etkileri en çok yerel destinasyon bölgesinde hissedilmektedir. İkincisi, yerel halkın, bir destinasyonun misafirperver atmosferi içerisindeki gerekli unsurlardan birisi olduğunun fark edilmesidir ( Simmons, 1994: 98 ). Zaman zaman makro planlarda, seyahat edenlerin ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik faaliyetler de göz ardı edilebilmektedir.

Uygun ( elverişli ) planlama, fiziki, yasal, satış geliştirme, finans, ekonomi, pazar, yönetim, sosyal ve çevresel yönleriyle, turizmin gelişmesinden elde edilecek faydaların gerçekleşmesine yardımcı olacaktır. İyi bir planlama arzu edilen sonuçları tanımlar ve istenen başarıyı gerçekleştirmek için sistematik bir biçimde çalışır. Aşağıda turizm planlama süreci kısaca ifade edilmeye çalışılmıştır ( McIntosh ve Goeldner, 1994: 305)

Analizler ve Yorum : Daha önceden toplanmış, çok sayıda bilgi yorumlanmalıdır. Bu adım, sonuçların bir araya getirilmesi ve tavsiye ile sonuçlanır. Bu durum başlangıç planının oluşturulmasına ya da kavramlara önderlik etmektedir.

Başlangıç Planı : Önceki adımlardan esinlenilir, alternatifler göz önüne alınır ve test edilir. Ölçek modelleri genellikle arazi kullanım modellerini tanımlamak için geliştirilir, imajı ortaya koymak için taslaklar hazırlanır, pazar bilgilerinden ve alan araştırmalarından yararlanılarak gelişme projeksiyonları belirlenir, projenin her bir safhasında yatırım için gereken finansman ihtiyacını ve gerçekleşmesi ümit edilen nakit durumunu gösterir finansal planlar hazırlanır. Böylelikle yasal gereklilikler de yerine getirilir.

Planının Son Şeklini Alması: Bu aşama tipik bir biçimde alan ( saha ) kullanımının tanımlanmasını ihtiva etmektedir. Yollar, havaalanları, bisiklet yolları, binicilik imkanları, bölgelere ayırma ve diğer alan ( saha ) kullanım düzenlemeleri, ekonomik analizler, pazar analizleri ve finansal programlama bu aşamada söz konusu olmaktadır.

Turizm planlaması için, pek çok engel ve bu engellerden kaynaklanan çok sayıda problem mevcuttur. Çok sayıda insan da, prensip olarak planlamaya karşıdır ve bu durum belirgin bir biçimde serbest girişim sistemi içerisinde ortaya çıkmaktadır. Bu tespit, özellikle Kuzey Amerika gibi, turizm planlaması olmaksızın turizm bakımından gelişme gösteren bölgeler için geçerlidir. Turizm planlamasına kuşku ile bakılmasına sebep olan hususları aşağıdaki biçimde sıralamak mümkündür (Mill ve Morrison,1992;365 - 366 ).

Devlet, gelişmesini hızlandıracağını düşündüğü sektörler üzerinde en fazla etkide bulunan organizasyonlardan birisidir. Kanunlar, tüzükler, kararnameler ve bunlar gibi düzenleyici ve yöneltici kurallar, devlet tarafından meydana getirilen hukuk düzenini oluştururlar. Devlet meydana getirmiş olduğu hukuk düzeni ile sektörel faaliyetleri teşvik eder, istisnalar getirir, isteklendirir, vergilendirir, sınırlamalar koyar. Bunun yanında devlet bizzat bu sektörlerde yatırım yapabilir. Saydığımız bütün bu hususlar yukarıda sözünü ettiğimiz bağlayıcı hukuksal çerçeve içinde gerçekleştirilir (Eren, 1990: 170-171).

Hukuk kuralları ne kadar ayrıntılara giderlerse gitsinler toplumsal yönetim düzeninde devletin yazılı bir biçimde şekillendiremeyeceği bir takım boşluklar kalabilir. Hukukun söz konusu boşlukları, yetkisini ( Otorite) insanüstü bir kaynaktan alan dinsel kurallar ile, toplumun değer sistemlerinden alan ahlaksal kurallar tarafından doldurulur. Her ne kadar hukuk, din ve ahlak kurallarının büyük ölçüde birleştikleri noktalar mevcutsa da, kutsal kitapların oluşturduğu dini kurallar ve geleneklerin ( örf, adet ve teamül) yarattığı ahlak kuralları hukuk sisteminin büyük ölçüde tamamlayıcısıdırlar. Hatta bazı haller de sosyal gelişme ve değişmelere ayak uyduramayan ya da toplumun din ve ahlak kurallarının iyi bir şekilde incelenmesi sonucunda meydana getirilmemiş hukuksal kurallar zamanla yaptırım gücünü büyük ölçüde yitirirler veya kanun koyucunun bütün uğraşılarına rağmen tam bir uygulama alanı bulamazlar (Eren, 1990: 171).

Planlamada dikkat edilmesi gereken hususlardan birisi de, planlama yapıldığı dönemdeki iç ve dış çevre değişkenlerinin zaman içerisinde değişip değişmediklerinin sürekli denetlenmesidir. Hukuki, dini ve ahlaki kurallar önemli dış çevre değişkenlerindendir. Bunlar içerisinde özellikle dini ve ahlaki kurallarının değişebileceğinden söz etmek pek doğru olmamaktadır. Bununla beraber, hukuksal nitelikteki kuralların kısa süreler içerisinde değişmeleri (temel nitelikte olanların bir kenara bırakılması şartıyla ) olasıdır. Planlama çalışmalarında, bu durumun göz önünde bulundurulması faydalı sonuçlar verebilir.

Ulusal hukuk içerisinde yer alan idare hukukunun, eşya hukukunun, ticaret hukukunun, turizmle çok yakın ilişkisi vardır. Bunların yanı sıra yine ulusal hukuk içerisinde yer alan şirketler hukuku, sigorta hukuku ve denizler hukuku da turizmle ilişkilendirilebilir. Yine ülkemizde, beşer yıllık dönemleri kapsayan kalkınma planları dahilinde, turizme de belirli ölçülerde yer verilmektedir. Turizmin geliştirilmesi, turist sayısının artırılması, elde edilen turizm gelirlerinin çoğaltılması çoğu planda gerçekleştirilmek istenen hedefler olarak belirtilmektedir. Bu planlar çerçevesinde çeşitli teşvik tedbirleri getirilmekte, muafiyetler ve istisnalar sağlanmaktadır.

Ancak bir de yürürlük de olan ve yukarıdaki sınıflandırmada belirtilen hukuk kuralları mevcuttur ve zaman zaman bu hukuk kuralları ile kalkınma planları içerisindeki bazı hükümler çelişebilmektedir.

2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanununda çok sayıda teşvik tedbiri söz konusudur. Bunu nedeni de biraz önce yukarıda bahsedilen genel kalkınma planları dahilinde turizmi geliştirme amacıyla belirlenmiş olan hedeflerdir. Hedeflere ulaşabilmenin en önemli şartının da planlama yapmak olduğu söylenebilir.

18 / 03 / 1924 tarihinde kabul edilen 442 sayılı köy kanununa göre Türkiye Cumhuriyeti tabiiyetinde bulunmayan gerçek şahıslar, gerçek şahıs hükmünde olan cemiyet ve şirketlerin ( eshası hususiye ve hükmiye ) köylerde arazi ve emlak almaları yasaktır. Ancak turizmi teşvik kanununun sekizinci maddesinin E bendi uyarınca, turizm bölgelerinde ve turizm merkezlerindeki taşınmaz malların iktisabı, 442 sayılı köy kanunu ile 2644 sayılı Tapu Kanunu’nda yer alan yabancı uyruklularla ilgili tahditlerden Bakanlar Kurulu kararı ile istisna edilebilir.

Turizmi Teşvik Kanununun 16. Maddesine göre turizm işletmesi belgesine sahip olan işletmeler elektrik, gaz ve suyu en düşük tarife üzerinden ödemektedir. Bu, kanunla getirilmiş bir haktır, bir hukuki düzenlemedir ve bir plan çerçevesinde yürürlüğe sokulmuştur. Ancak, yine ülkemizde bir hukuki düzenlemeyle Elektrik üretimi ve satımında özel sektöre imkan tanınmıştır. Bu durumda esas amacı kar elde etmek olan ve bu nedenle yatırım yapan girişimcinin turizm işletmelerine ucuza elektrik vermesi düşünülebilir mi? Ya da hukuki düzenlemeyle bu zorunlu hale getirilebilir mi? Serbest piyasa ekonomisi şartlarında bu soruya olumlu yanıt vermek güçtür, bunun sonucunda da turizmi geliştirme planlarında bir gecikme, aksama söz konusu olabilir.

Şimdiye kadar anlatılanlar, hukuki kuralların turizm planlamasına olan etkilerini bir ölçüde de olsa açıklayabilmeye yöneliktir. Bu örneklerden sonra akla, turizmi geliştirme planları çerçevesinde hukuka aykırı birtakım uygulamalar mı yapılmakta sorusu gelebilir. Bu sorunun cevabı “ hayır ” dır. Çünkü hukuk da geçerli olan bir kurala göre sonradan çıkan kanun önceki kanunu ilga eder ( uygulanamaz hale getirir). Hukuk bu çelişkiyi kendi içerisinde ortadan kaldırmayı başarabilmiştir.

Din, toplumsal yaşamı çok yakından ve temel noktalarda etkileyen bir olgudur. Benzer biçimde din insan yaşantısını doğumdan ölüme kadar geçen sürede de çok yakından etkiler. Dolayısıyla dini kuralların genel planlama faaliyetleri ve/veya sektör planlamasını da etkilemesi doğal olarak kaçınılmazdır. İlahi dinler ile bunların dışında kalan inanışlardan kaynaklanan kurallar, oldukça etkili olabilirler. Belirli ülkelerde veya bölgelerde planlama çalışmaları yapılırken, planlama faaliyetlerini etkileyebilen ve bu nedenle göz önüne alınması gereken, çevresel faktörler de dikkate alınmalıdır. Bu faktörler, Dini kurallarda da olduğu gibi, toplum yaşamını yakından ilgilendiren özelliğe sahipse, daha da dikkatli olmak gerekmektedir. Bugün bazı ülkelerde Dini kurallar tam bir hakimiyet kurmuş durumdadırlar. Ekonomiden aile yaşantısına, insanlar arasındaki ilişkileri düzenleyen hukuki kurallardan giyim tarzına kadar pek çok konuda mutlak hakim konumdadırlar. Turizm sektörünün geliştirilmesi kapsamında, alkollü içki üretimi ve tüketimi, talih oyunları salonlarının açılması v. b. faaliyetlerin teşvik edilmesi, buralara kaynak aktarılması bu ülkelerde çok zordur, hatta imkansızdır denilebilir.

Turizm çeşitleri ile ilgili olarak planlama çalışmalarının yapılması mümkündür. Daha öncede bahsedildiği üzere, bazı ülkelerde dini inançlar ve kurallar gereğince, belirli turizm çeşitlerinden, bunların geliştirilmesi çok güçtür. Bu tip ülkelerde turizm planlaması çalışmaları kendileri ile aynı yaşam tarzını benimsemiş ülkelere yönelik ve o ülkelerden kaynaklanabilecek talebi artırmaya yönelik çabaları içerebilir ya da belli turizm çeşitlerinin geliştirilmesi amacıyla planlama çalışmaları yapılabilir.

Planlama faaliyetleri gerçekleştirilirken, ülkede yaşayanların inançları, toplum yaşantısının özellikleri, gelenekleri hakkında yeterli bilgiye sahip olunmalı ve bu bilgiler planlama çalışmaları sırasında göz önünde bulundurulmalıdır.

Çalışma kapsamında bahsedilen ve planlamaya karşıt görüşlerin temelini teşkil eden bazı hususları gerekçe göstererek planlama faaliyetlerini gerçekleştirmekten vazgeçmek akıllıca olmaz. Hukuki, Dini ve Ahlaki kurallar planlama çalışmalarını önemli ölçüde etkileyebilen faktörler olarak nitelendirilebilir. Hukuki kurallar, yasalar ülkeden ülkeye farklılık gösterebilirse de, bu kuralların aynı ülke sınırları içerisinde farklı şekilde uygulanması düşünülemez. Dini, ahlaki kuralların toplum yaşantısı üzerindeki etkileri ise ülkeden ülkeye, bölgeden bölgeye farklılıklar arz edebilir. Planlama çalışmaları sırasında uzmanlar tarafından planın hazırlanması ve yürütülmesinde hukuki, dini ve ahlaki kuralların bu karakteristiklerinin dikkate alınması başarılı olma şansını artıracaktır.

Planlama çalışmaları yapılırken, hedeflerin belirlenmesinde ve şartların değerlendirilmesinde gerçekçi olmak başarılı sonuçların alınmasına yardımcı olur. İçinde bulunulan koşullar gerçekçi bir biçimde değerlendirilmez ise, geleceğe yönelik projeksiyonlarda hatalı değerlendirmelerin yapılması da kaçınılmaz olabilir. Hukuki, dini ve ahlaki kurallar da gerçekçi bir biçimde değerlendirilmesi gereken koşulların oluşumuna yapabilecekleri etkiler nedeni ile önem arz etmektedirler.

- CAN, Halil ve Diğerleri. ( 1991 ). Genel İşletmecilik Bilgileri. Ankara : Adım Yayıncılık

- EREN, Erol. ( 1990 ). İşletmelerde Stratejik Planlama ve Yönetim. İstanbul : Küre Ajans.

- İçöz, Orhan. “ Turizm Sektöründe Plan ve Planlamanın Önemi “, Turizm Yıllığı 1993, Kalkınma Bankası Yayını

- ÖZDEMİR, Mehmet. Turizmin Türkiye’nin Sosyo - Ekonomik Yapısına Etkileri. Yayınlanmış Doktora Tezi. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ankara, 1992.

- SHORT, Gerald. ( 1994 ). Attitudes of Tourism Planners: İmplications for Human Resource Development, Tourism Management, 15 ( 6 ): 444- 450.

- TATAR, T. ve ÜNER, M.M. ( 1992 ). İşletmecilik Bilgileri. Ankara : Gazi Büro Yayınları.