Dokuz Eylül Üniversitesi

Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi

Cilt 2, Sayı:2, 2000

Dünyada yaşanan bir takım politik, ekonomik, sosyal gelişmeler sonucu ortaya çıkan kriz ve darboğazlar ülkelerin bütçelerini ve ödemeler dengesini olumsuz yönde etkilemektedir. Ulusal ekonomiler, makro anlamda ülke genelinde, mikro anlamda ise işletme bünyelerinde bazı politikalar ve yöntemler uygulayarak sorunları çözme yoluna gitmektedirler. Ancak krizin büyük ölçülerde yaşanıyor olması, zaman zaman alınan tüm önlemlerin ve uygulanan politikaların işe yaramamasına neden olmaktadır.

Finansal sorunların söz konusu olduğu kriz dönemlerinde nakit paraya gereksinim daha da artmaktadır. Nakit sıkıntısı çekilmesi olası önlemlerin alınmasında ya da yeni yöntemlerin uygulanmasında gerekli olacak maddi gücün bulunamaması, bunun sonucunda da istenilen adımların atılamamasına yol açmaktadır. Bir taraftan ekonomik darboğaz, diğer taraftan nakit sıkıntısı nedeni ile herhangi bir gelişme kaydedilememesi ulusal ekonominin kötüye gitmesini hızlandırırken, sektörler arasında dengesiz gelir dağılımının baş göstermesi ve hatta bazı kesimlerin de yaratılan gelirden hiçbir şekilde pay alamamaları çarpık bir ekonomik görünüme neden olmaktadır. Bu tür krizlerden kurtulma çaresini arayan işletmeler, kaynaklarını ekonomik kazanca dönüştürebilmek için farklı yöntemler bulmaktadırlar.

Yöntemlerden birisi de dünyada yüzyıllardır var olan ancak ilkel bir yöntem olduğu düşünülen takas (barter) sistemidir. Sözü geçen kriz dönemlerinde bulunamayan finansal kaynaklar nedeni ile işletmelerin hatta ülkelerin elde bulunan her türlü mal ve/veya hizmetin kullanımına yönelik olarak oluşturdukları bu sistem çeşitli avantajlar sunmakta ve güvenilir bir finansman ve pazarlama aracı olarak son yıllarda dünya genelinde kullanılmaktadır. Özellikle Amerika, Almanya ve İsviçre’de uygulanmakta olan takas sistemi Türkiye’de de sekiz yıldır profesyonel anlamda işi üstlenen organizasyonlar bünyesinde yürütülmektedir.

“Barter” kelimesi İngilizce kökenli olup, mal ve hizmetin takası (karşılıklı değişimi) anlamına gelmektedir. En basit şekli ile takas; herhangi bir şeyin başka bir şeyle değiştirilmesidir.

Takas, ticaret yapmanın en eski yolu olarak bilinmektedir ve insanlığın ortaya çıktığı tarihlerden günümüze kadar ulaşan tek ticaret ve finansman yöntemidir. Mal ve hizmetlerin karşılıklı değişimi, para kullanılmaya başlamadan evvel insanların ihtiyacı olan, ancak kendi başlarına üretemedikleri veya tedarik edemedikleri malları elde edebilmelerinin tek yolu olmuştur. İlkçağlarda insanoğlu elindeki belli sayıdaki malı, karşı tarafın kendisine sunduğu mallara karşılık vermeyi kabul ederek yaşamına devam etmiştir. Anlaşma sağlandıktan sonra tüketicilerin söz konusu takastan şikayetleri olmamaktadır çünkü iki tarafın da tatmin olması anlaşmanın sağlanmasının ilk koşulu sayılmaktadır.

Takas, barter (değişim) uygulamasının daha saf ve ilkel bir şekli olarak görülmektedir. Takas işlemi iki kişi arasında yapılırken, barter sisteminde ise, birden fazla firma ve birden fazla hizmet ve mal bulunmakta ve bunlar bire bir değil, barter sistemi içinde faaliyette bulunmaktadırlar. Bu nedenle dünyada olduğu gibi Türkiye’de de organizasyonlar bir sistem içerisinde alışveriş olanağı sundukları için barter organizasyonları adı altında örgütlenmektedirler. Ancak “barter” kelimesinin Türkçe tam karşılığı “takas” olduğu için çalışmada “barter” yerine takas terimi kullanılmaktadır.

Buradan hareketle, barter, bir firmanın satın aldığı mal ve hizmetin bedelini kendi ürettiği mal veya hizmetle geri ödemesidir şeklinde açıklanmaktadır. Ayrıca, para olmaksızın yapılan, sahip olunan mal ve hizmete karşılık, ihtiyaç duyulan mal ve hizmetin satın alınması işlemidir. Bu sistemde de zaman zaman para kullanılmaktadır. Ancak diğer ticari işlemlerden farklı bir işleve sahiptir. Burada para, değer saklama aracı olarak değil, bir muhasebe birimi olarak kullanılmaktadır. Diğer taraftan takas anlaşmalarına para dahil olmasa da her iki tarafa ya da çok taraflı sistemde bütün taraflara anlaşabilmeleri açısından, sundukları mallar ve hizmetler için takas kredisi olarak bilinen oranlar saptanmaktadır.

Turizm pazarlamasının özellikleri gözönüne alınarak pazarlama açısından hizmet sektörü ele alındığında sektörel nitelikteki farklılıklar iki gurupta toplanmaktadır⁸;

• Hizmetlerin Görünmez Özelliği: Hizmet ürünlerine karşı tüketicilerin talebi, bu bireylerin ya da yakınlarının daha önceki deneyimlerine, tavsiyelerine ya da tanıtım ve reklamların etkisine bağlı bulunmaktadır. Çünkü bu ürünler subjektif özellikler taşımaktadırlar ve bu nedenle hizmetin kalitesini görerek değerlendirmek mümkün olmamaktadır. Endüstriyel ürünlerde tüketiciler malın fiziksel görünümü ve özelliklerinden etkilenirken turizmde satılan çoğunlukla hizmet olduğundan fiziksel bir değerlendirme yapmak imkansızdır. Bu nedenle yalnızca hizmet sunulan ortam ile işletmenin genel görünümü ya da firmanın adı tüketiciyi etkilemektedir.

• Farklı Üretim Yöntemleri: Endüstri ürünlerinin üretimi sırasında kalite kontrolü yapılabilirken, hizmet ürünlerinde bu kontrol olanaksızdır. Bu nedenle

• Kolay Bozulabilirlik: Hizmet ürünlerinin üretildiği anda ya da satılması zorunludur, bu nedenle bekletilemez ve stoklanamaz. Bir uçak koltuğu ya da otel odası satılamadığında işletmenin zararı söz konusu olmaktadır.

• İrrasyonel Satın Alma: Diğer sektörlerde üretilen temel mal ve hizmetler tüketiciler tarafından çoğunlukla mantıksal ve rasyonel davranışlarla satın alınmaktadırlar. Turistik mal ve hizmetlerin genellikle insanlar için lüks tüketim olarak algılanması nedeni ile gösteriş, statü, marka imajı ve modanın etkisi gibi irrasyonel davranışlar ağır basmaktadır.

• Ayırdedilemezlik: Tüketiciler, hizmetlerden çoğunlukla birlikte yararlanmakta ve üretim ile tüketim süreci birbirinden ayrılamamaktadır. Örneğin; restoran hizmetleri birçok tüketiciye aynı zamanda verilmektedir ve hizmet üretimi ile tüketim aynı zamanda gerçekleşmektedir.

• Statü ve Marka İmajı: Sektördeki Hilton, Mc Donald’s gibi büyük ya da zincir işletmeler marka ve statü imajı yaratabilmektedirler.

• Tamamlayıcı İşletmelere Bağımlılık: Sektörde çeşitli işletmeler tarafından üretilen mal ve/veya hizmetler bir bütün olarak sunulmakta ve her işletme büyük ölçüde birbirine bağlı bulunmaktadır. Örneğin; bir tura rehberlik edecek olan kişinin katılmakta gecikmesi, turun, uçağın zamanında hareket etmesi sonucunda olumsuz etkileneceği kesindir.

• Hizmetlerin Taklit Edilme Kolaylığı: Endüstri ürünleri üretimin kapalı mekânlarda yapılması nedeni ile üretim sırları rakiplerden saklanabilmektedir. Ancak, turistik mal ve/veya hizmetler topluma açık olarak üretildiklerinden üretim sırları uzun süre saklanamamaktadır bu da hizmetlerin taklit edilmesine neden olmaktadır.

• Dağıtım Kanallarının Yapısı: Endüstriyel ürünlerde malların fiziksel olarak dağıtımı ve taşınması söz konusudur ve mallar potansiyel tüketicinin bulunduğu yerlere nakledilir. Hizmet ürünlerinde ise dağıtımı ve taşınması yapılan tüketicilerdir, tüketiciler hizmetin bulunduğu yere taşınmak zorundadırlar.

• Faaliyetlerin Dönemsel Özelliği ve Arz-Talep Dengesizliği: Turistik işletmeler, faaliyetlerini mevsimlik olarak yürütmektedirler. Sezonluk çalışan işletmelerin en büyük dezavantajı ise talebin istikrarsız olmasıdır. Bu özelliğin sonucu, hizmet işletmelerinde çoğunlukla arz ve talep arasında ideal dengenin kurulması zorlaşmaktadır. Arz-talep dengesi dört şekilde ortaya çıkmaktadır; talep maksimum kapasiteyi aşabilir, talep optimum kapasiteyi aşabilir, talep ile optimum kapasite dengede olabilir veya talep optimum kapasitenin altında kalabilir.

Hizmet sektöründe her geçen yıl faaliyet gösteren firma sayısı arttığından, her işletmenin ekonomiden aldığı pay da doğal olarak azalmaktadır. Özellikle ekonominin gerileme gösterdiği dönemlerde diğer sektörlerde de yaşandığı gibi kâr kayıpları, ölçekte küçülmeler, istihdam edilen personelin işten çıkartılması, maliyetleri azaltmaya yönelik çalışmalar yaşanmaktadır. Bu tip duraklamaların görüldüğü dönemlerde işletmeler farklı yöntemlere de ihtiyaç duymakta ve yeni çözüm önerileri getirilmektedir.

Son yıllarda uluslararası ve ulusal anlamda büyüyen farklı bir finansman yöntemi, bu olumsuz gelişmelerin yaşanmasını önleyebilmek açısından pek çok işletme için umut kaynağı olarak görülmekte ve benimsenmektedir. Özellikle nakit sıkıntısı çekildiği dönemlerde bir seçenek olarak ilgi gören bu sistem takas sistemidir. Bu nedenle takas sistemi son dönemlerde rönesans çağını yaşayan bir alternatif yöntem olarak kabul edilmektedir.

Takas sisteminde her türlü hizmet ve/veya mal ticareti yapılabilmektedir. Muhasebe hizmetlerinden ofis malzemelerine, sektörel hizmetlerden mimarlığa, diş bakımından sigortacılığa kadar pek çok ürün ve hizmet el değiştirebilmektedir⁹. Bu çeşitlilik nedeni ile hizmet sektöründe de işletmeler takas sistemine olan ilgilerini artırmaktadırlar. Bunun sebepleri aşağıda belirtilmektedir;

Kullanılmayan hizmet kapasitesi takas sistemi sayesinde, değerlendirilme şansına sahiptir. Bunu yiyecek-içecek işletmesini kullanarak örneklendirmek mümkündür. Örneğin, bir restoranın günü boş masalarla kapatması işletme adına zarar demektir. Çünkü gün içerisinde satılamayan hizmet o gün için kayıp anlamına gelmektedir ve bunun giderilmesi mümkün olmamaktadır. Diğer gün satılan hizmet sadece o güne hitap etmekte ve bir gün önce kaybedilen hizmetin yerini tutamamaktadır. Hizmet sektörünün kolay bozulabilirlik özelliği nedeniyle ortaya çıkan bu kayıp takas sistemi sayesinde giderilmektedir. Sisteme üye olan restoran, sistem içerisinde yer alan diğer üye işletmelerden hizmet satın alarak kaybını diğer ihtiyacı olan hizmetleri para ödemeksizin sağlayarak önlemektedir. Sonuç olarak nakit olarak bir gün içerisinde kazanamayacağı parayı, hizmet satın alarak sistemden elde etmektedir ve o günü değerlendirme imkanını yakalamaktadır.

Takas sistemi birçok mal ve hizmet için nakit harcamadan kredi kullanarak ticareti ifade ettiğinden hizmet sektörünün talebi de gerekli olan mal ve hizmetleri temin etmek olmakta ve bu nedenle takas sistemi tercih edilmektedir. Hizmet sektörü içerisinde yer alan sağlık hizmetleri de bu ifadeyi kuvvetlendirmek açısından örnek olarak ele alınabilmektedir. Örneğin, hizmet sağlayan bir veteriner kliniği bilgisayara ihtiyaç duymaktadır. Sistemde bilgisayar donanımı arz eden üye işletmeler ile anlaşma sağlanabilmekte ve para ödemeksizin bu ihtiyacını havuzdan temin edebilmektedir. Bilgisayar şirketi de alacağını yine havuzda bulunan herhangi bir firmadan karşılayabilmektedir. Veteriner kliniği ise sağlık hizmeti ile ilgili bir talebi olan başka bir üyeye hizmet vererek borcunu ödemiş olmaktadır¹⁰.

Takas sistemi sayesinde hizmet sektörü, hizmetlerini somut varlıklara dönüştürme şansını elde etmektedirler. Bir iç mimarlık şirketinin bilgisayar şirketine tasarım hizmeti vermesi ve karşılığında bilgisayarcıdan maliyet program paketi almaları sonucunda verilen hizmete karşılık somut bir mal alımı gerçekleşmektedir. Para da somuttur ancak nakit para yerine mal alarak mimarlık şirketi somut bir değere yani hazır olarak sunulan bir maliyet paketine sahip olmaktadır.

Küçük ölçekli işletmelerin, işletme maliyetlerinden kaçınmaları ya da giderlerini en aza indirmeleri gerekmektedir. Çünkü bazen işletmenin yapmak istediği bir olay, bütçeyi zorlamakta ve işletme nakit açısından zor durumlara düşmektedir. İşçilerini ödüllendirmek isteyen bir sigorta şirketinin, onları tatile göndermek gibi bir girişimde bulunması firmayı zorlayabilmektedir. Ancak sisteme üye olan şirketin yine sistemde yer alan turizm şirketleri ile anlaşarak, işçilerini nakit ödemeden sistemden temin ettiği hizmet ile seyahate yollaması sistemin hizmet sektöründe ne kadar kabul edilebilir olduğunun kanıtıdır.

Takas sistemi, eski uygarlıkların yaşam felsefesi, mal ile malın değiştirilmesi (trampa edilmesi) sonucunda ortaya çıkan bir sistem iken son yıllarda da modern takas sistemi olarak her sektörde gündeme gelmektedir. Yaşanan krizler nedeni ile %100 kapasite ile çalışan az sayıda işletme bulunmaktadır. Takas sistemi, takas kredileri karşılığında yer, personel, envanter ticareti yapmalarına olanak sağlamakta ve nakit yerine diğer üyelerle trampa etmelerini mümkün kılmaktadır. Turizm sektöründe de takas sisteminin sağlamış olduğu avantajlar sıkça gündeme gelmekte ve özellikle son dönemlerde yaşanan durgunluk nedeni ile takas sistemine ilgi artmaktadır¹¹.

Turizm sektöründe görülmeye alışkın olunan canlılık, takas organizatörlerinin takas sistemini turizmde uygulamak istemelerini teşvik etmektedir. Turizm sektörü, en kolay takas yapılacak sektörlerden sayılmaktadır. Örneğin, bir otelde boş kalan oda zarar anlamına gelmektedir. Bu da otele her geçen gün fazladan maliyetler getirmektedir. Takas sistemi ile hem nakit akışı bozulmamakta hem de boş kapasite kullanılmaktadır¹². Turizm sektörü organizasyonlar için çekici bir sektör olduğu gibi üyeler için de satışları artırmaya olanak tanıdığı için çekici olmaktadır.

Türkiye’nin turizm sektöründe yüksek sezonları yaşayabilmesi ve turizm yatırımlarının yeniden aktif hale gelebilmesi için takas sistemi önerilmektedir. Bu nedenle yatak sayılarının, yatırımların, satışların artırılması için son dönemlerde takas sisteminin kullanımı yaygınlaşmaktadır. Turizm sektöründe takas uygulaması, apart otellerden devre tatil yatırımlarına, yat ve tekne üretiminden seyahat acentelerine, yiyecek-içecek işletmelerinden uçak ve otomobil kiralama şirketlerine kadar geniş bir yelpazeye hitap etmektedir. Takas sistemi ile sözü geçen işletmeler tıkanan ticaret hacimlerini artırmakta ve yatırımlarını hızlandırarak, kârlılıklarını yükseltmektedirler¹³.

Turizm işletmelerinde takasın ilgi çekici olma nedenlerinden birisi de sektörde maliyet unsurunun oldukça fazla önem taşımasıdır. Restoranlarda, otellerde, havayollarında boş kapasite, boş koltuk veya odalar şeklinde olduğu için bunlar satılamadığında maliyet getirmektedir ancak takas sistemi ile bu boş kalan kapasite, normalde para ile satın alınan mal ve/veya hizmetlere karşılık sunularak, maliyetler önlenmiş ve hatta nakit elde tutularak fayda sağlanmış olmaktadır.

Takas sisteminin sektör açısından önem taşıması için diğer bir neden de turizm sektörünün en yaygın ve canlı hizmet sektörlerinden birisi olması ve diğer sektörlerle de iç içe bulunmasından kaynaklanmaktadır. Turizm işletmelerinin mobilya, dekorasyon hizmetleri, havalandırma ve ısıtma teçhizatları, temizlik, onarım, boyama ve buna benzer pekçok mal ve/veya hizmete ihtiyaç duymalarından dolayı, bu mal ve/veya hizmetleri arzeden firmaların takas sistemine ilgileri artmaktadır. Havuzda biriken bu ürünlere turizm işletmelerince olan talep fazlaca olduğundan diğer üye işletmelere de satış olanağı tanımakta ve mal ve/veya hizmet akımı artmaktadır.

Turizm sektörünün sezonlara göre yaşadığı canlılık da takas sistemini çekici kılmaktadır. Kış turizminin yaşandığı beldelerde kış sezonlarının hareketli ancak yaz sezonlarının tam tersine geçiyor olması sisteme ilgiyi artırmaktadır. Çünkü yaz sezonunda bu bölgelerde satışın olmaması, maliyet unsurunun bu nedenle daha da önem kazanması, atıl kapasitenin gündeme gelmesi, nakit para sıkıntısının yaşanması sistemin uygulanmasına mükemmel bir ortam sağlamaktadır. Bu açıdan ele alındığında turizm sektörü sistemin kullanımı için ideal bir sektör sayılmaktadır.

Gelişmekte olan ülkelerde seyahat eden insan sayısı ekonomik ve politik bazı unsurlar nedeniyle gelişmiş ülkelere oranla daha azdır. Bu ülkelerin turizmi ödemeler dengesinde açıkları kapatabilmek, yabancı kaynaklı yatırımları artırmak ve işsizlik sorunlarını çözecek sektör olarak gördükleri bilinmektedir. Genel olarak bilindiği üzere, turizm ev sahibi ülkenin ekonomisini daha fazla etkilemektedir. Turistlerin ülke sınırları içerisinde yapmış oldukları tüm harcamalar ülkenin ekonomisine ulusal gelir olarak fayda sağlamaktadır. Bunun aksi durumlarda da, örneğin ülke vatandaşlarının turist olarak diğer ülkelerde yaptıkları harcamalar da, ulusal geliri azaltıcı fonksiyon görmektedir. Bu nedenle zaman içerisinde bazı ülkelerin vatandaşların denizaşırı seyahatlerini kısıtlayıcı müdahalelerde bulundukları gözlemlenmektedir.

Tablo: 1. Turizm Sektöründe Takas Sistemini Kullanan İş Kolları ve İstekleri

Turizm sektörü, Türkiye’nin en önemli ekonomik kalkınma araçlarından birisi olarak kabul edilmektedir. Türkiye’de zaman zaman yaşanan olumsuz ekonomik ve politik gelişmeler sektörü etkilemekte dolayısıyla sektörde de işletmelerin doluş oranlarında azalma, gelirlerinde düşüş ve satışlarında azalma gibi aksaklık ve sorunlarla karşılaşılmaktadır.

Takas sistemini kullanmakta olan işletmelerin sistemden sağladığı yararlar göz önüne alındığında, takas sisteminin turizm sektörüne gerçekten önemli avantajlar sağlayabileceği görülmektedir. Turizm sektöründe temel hedef doluluk oranını en yüksek düzeye çıkarmak ve satışları artırmaktır. Takas işletmelerinin de sistemin bu tür yararları sağladığını iddia etmeleri konuyu irdelemenin gerektiğini ortaya koymaktadır. Takas sistemine üye olan işletmeler potansiyel birer müşteri sayılabilmektedir ve söz konusu üye işletmelerin sürekli birer müşteri haline gelmesi doluluk oranlarını artırmak için şans anlamına gelmektedir. Sistemin sağladığı bu yarar, yani boş kalan kapasitenin değerlendirilerek doluş oranlarının artırılması turizm sektörü için kazanç sayılmaktadır. Bu nedenle sektörün takas sistemini kullanması çıkarları doğrultusunda olacaktır.

ARSLAN., C. Murat ve Fercan Aykutlu, Barter Uygulaması, Sirküler Rapor Serisi, No:27, Türmob Yayınları-97, Ankara, 1999.

ATÇEKEN, Sinan., Ahmet Karaçam ve Sefa Şener, “Turizm Barter ile Yeniden Zirveye Koşuyor”, Barter Ekonomi, Yıl:2, Sayı:16, Nisan 1999.

GÜRSOY, Celal., Barter El Kitabı: Dünyada ve Türkiye’ de Barter (Takas) Ticareti, EG Bartering, İstanbul, 1998.

NUCİFORA, Alf., “Shoestring Marketing: Businesses Buying in to Age-Old Barter System”, http://www.amcity.com/austin/stories/1997/05/05/smallb5.html.